Titulus: /Exorcismus, sive Spectrum./
Personæ: Thomas, Anselmus.

|Th| Quid est bonæ rei,
quod tecum rides tam suaviter,
quasi thesaurum nactus sis?
|An| Non procul aberrat a scopo tua divinatio.
|Th| At non imparties sodali quidquid istuc est boni?
|An| Imo jam dudum optabam mihi dari quempiam,
in cujus sinum effunderem hoc meum gaudium.
|Th| Age igitur,
imparti.
|An| Audivi modo fabulam lepidissimam,
quam jures esse comicum figmentum,
nisi mihi locus,
personæ,
totaque res esset tam nota,
quam tu notus es mihi.
|Th| Audire gestio.
|An| Nostine Polum Fauni generum?
|Th| Maxime.
|An| Is est & auctor,
& actor hujus fabulæ.
|Th| Facile crediderim.
Nam ille vel absque persona possit quamvis agere fabulam.
|An| Sic est.
Nosti,
opinor,
& prædium quod habet non ita procul a Londino?
|Th| Phy:
non semel illic compotavimus.
|An| Agnoscis igitur viam utrinque arboribus pari digestis intervallo septam.
|Th| Ad lævam ædium partem,
altero fere balistæ jactu.
|An| Tenes.
Alterum viæ latus habet alveum siccum,
dumis ac vepribus obsitum:
e ponticulo iter est in apertam planiciem.
|Th| Memini.
|An| Jam pridem vagabatur rumor ac fabula per ejus loci rusticos,
juxta ponticulum hunc observari spectrum quoddam,
cujus subinde exaudirentur miserandi ejulatus:
suspicabantur animam esse cujuspiam,
quæ diris cruciatibus torqueretur.
|Th| Quis auctor erat istius rumoris?
|An| Quis,
nisi Polus? Hoc proœmium præstruxerat suæ fabulæ.
|Th| Quid isti venit in mentem,
ut ista confingeret?
|An| Nescio;
nisi quia sic est hominis ingenium;
gaudet hujusmodi commentis ludere stultitiam populi.
Dicam quid nuper designarit hujus generis.
Simul equitabamus aliquammulti *Richemondam;
inter quos erant quos tu diceres cordatos homines.
Cœlum erat mire serenum,
nec ulla usquam nubecula suffuscatum.
Ibi Polus intentis in cœlum oculis,
signavit totam faciem ac scapulas imagine crucis;
& vultu ad stuporem composito,
ita secum:
/Deum immortalem,
quid ego video?/
Rogantibus qui proxime equitabant,
quid videret,
rursus obsignans se majore cruce:
/Avertat,/
inquit,
/clementissimus Deus hoc ostentum!/
Cum instarent aviditate cognoscendi,
ille defixis in cœlum oculis,
ac digito commonstrans cœli locum,
/Nonne,/
inquit,
/videtis illic immanem draconem,
igneis armatum cornibus,
cauda in circulum retorta?/
Cum negarent se videre,
atque ille jussisset,
oculos intenderent,
ac locum subinde commonstraret,
tandem unus quispiam,
ne videretur parum oculatus,
affirmavit se quoque videre.
Hunc imitatus est unus item atque alter:
pudebat enim non videre quod tam esset perspicuum.
Quid multis?
Intra triduum rumor hic totam Angliam pervaserat,
tale portentum apparuisse.
Mirum autem,
quantum fama popularis addidit fabulæ.
Nec deerant qui,
quid sibi vellet hoc ostentum,
interpretarentur serio.
Horum stultitia ille qui commentus fuerat argumentum,
magna cum voluptate fruebatur.
|Th| Agnosco hominis ingenium.
Sed redi ad spectrum.
|An| Interea commodum divertit ad Polum Faunus quidam sacerdos,
ex eorum genere,
quibus non satis est appellari Latine regulares,
* nisi Græce cognomen idem accinatur,
parochus vici illic alicunde vicini.
Is sibi non vulgariter videbatur sapere,
præsertim in rebus sacris.
|Th| Intelligo;
repertus est actor fabulæ.
|An| Super cœnam ortus est sermo de rumore spectri.
Cum Polus sentiret Fauno rumorem hunc non solum auditum esse,
verum etiam creditum;
cœpit hominem obtestari,
vir doctus ac pius succurreret animulæ tam dira patienti:
& si quid dubitas,
inquit,
explora rem,
obambula ad decimam juxta ponticulum illum,
& audies miserum ejulatum:
adjunge tibi quem voles comitem;
ita & tutior audies,
& certior.
|Th| Quid deinde?

|*| /Richemondam/ ] Designat auctor primariam urbem comitatus Richmondschire,
qui pars Eboracensis agri,
solstitialem occasum spectantis.

|*| /Nisi Græce/ ] Ludit: alioqui /Canonici/ non dicuntur a regula,
sed a præbenda, quam nunc vocant. Nam /canon/ aliquando est certus cibi potusve modus,
qui dabatur militibus.

|An| Cœna peracta,
Polus ex more abit venatum,
aut aucupatum.
Faunus obambulans,
cum jam tenebræ sustulissent certum de rebus judicium,
tandem audit miserandos gemitus:
hos Polus artifex mire effingebat,
abditus illic in vepreto,
adhibita ad id olla fictili:
quo vox e cavo reddita,
lugubrius quiddam sonaret.
|Th| Hæc fabula,
ut video,
vincit *phasma Menandri.
|An| Magis istuc dices,
si totam audieris.
Faunus domum se recepit,
narrare cupiens quid audisset.
Polus alia via compendiaria jam anteverterat.
Ibi Faunus narrat Polo,
quod erat actum,
& aliquid etiam affingit,
quo res esset admirabilior.
|Th| Poterat interim Polus tenere risum?
|An| Illene?
Vultum habet in manu.
Dixisses rem serio agi.
Tandem Faunus vehementer obtestante Polo,
suscepit negotium exorcismi,
ac totam eam noctem agit insomnem,
dum dispicit quibus modis rem aggrederetur tuto:
nam sibi quoque misere metuebat.
Primum itaque congesti sunt exorcismi efficacissimi,
& additi novi nonnulli per viscera beatæ Mariæ,
per ossa beatæ Werenfridæ.
Deinde delectus est locus in planitie vicina vepreto,
unde vox exaudiebatur:
circumductus est circulus satis amplus,
qui crebras haberet cruces,
variasque notulas.
Hæc omnia peragebantur verbis conceptis.
Adhibitum est vas ingens,
plenum aquæ consecratæ.
Addita est in collum sacra stola,
quam vocant,
unde pendebat initium Euangelii secundum Joannem.
In loculis habebat cerulam,
a Romano Pontifice quotannis consecrari solitam,
quæ vulgo dicitur /Agnus Dei./
His armis olim se muniebant adversus noxios dæmones,
prius quam illis Francisci cuculla cœpit esse formidabilis.
Hæc omnia procurata sunt,
ne,
si spiritus malus esset,
impetum faceret in exorcistam.
Nec tamen ausus est se solum huic circulo committere:
sed decretum est,
adhibendum esse sacerdotem alterum.
Ibi Polus metuens,
ne,
si nasutior adjunctus fuisset,
proderetur fabulæ mysterium,
adjungit parochum quendam ex vicinia,
cui rem totam aperit:
sic enim postulabat actio fabulæ;
& erat is qui a tali ludo non abhorreret.
Postridie rebus omnibus rite præparatis,
sub horam decimam Faunus cum parocho circulum ingreditur.
Polus,
qui præcesserat,
e vepreto gemit miserabiliter.
Faunus auspicatur exorcismum.
Interim Polus clam per tenebras subducit se in villam proximam.
Illinc adducit aliam personam fabulæ:
nec enim poterat nisi per multos agi.
|Th| Quid faciunt?
|An| Conscendunt equos nigros,
ignem occultum secum ferunt.
Ubi non procul abessent a circulo,
ignem ostentant,
quo metu Faunum abigerent e circulo.
|Th| Quantum operæ sumsit Polus ille,
ut falleret!
|An| Sic est homo.
Verum ea res propemodum pessime cesserat illis.
|Th| Qui sic?
|An| Nam equi subito prolato igne consternati,
parum abfuit quin & se præcipitarent,
& sessores.
Habes primum actum fabulæ.
Ubi reditum est in colloquium,
Polus velut ignarus omnium,
rogat quid esset actum.
Ibi Faunus narrat sibi conspectos duos teterrimos cacodæmones,
in nigris equis,
oculis igneis,
ac naribus spirantes ignem;
qui tentassent ingredi circulum,
verum efficacibus verbis abactos in malam rem.
His rebus cum accrevisset animus Fauno,
postero die summo cum apparatu redit in circulum:
cumque diu multis obtestationibus provocasset spectrum,
Polus rursum cum collega suo procul ostendit sese ex equis atris horrendo fremitu,
quasi cuperent irrumpere in circulum.
|Th| Nihil habebant ignis?
|An| Nihil;
nam id male cesserat.
Sed audi aliud commentum.
Ducebant longum funem:
eo leviter per humum tracto,
dum hinc atque hinc uterque se proripit,
velut abacti exorcismis Fauni,
Sacerdotem utrumque,
una cum vase quod habebant aquæ sacræ plenum,
provolvunt in terram.
|Th| Hoc præmii tulit pro sua actione parochus?
|An| Tulit:
& tamen maluit hoc perpeti,
quam deserere cœptam fabulam.
His ita gestis,
ubi reditum est ad colloquium,
deprædicat apud Polum Faunus,
quanto fuisset in periculo,
& quam fortiter utrumque cacodæmonem suis verbis profligasset:
jamque certam conceperat fiduciam,
nullum esse tam noxium aut impudentem dæmonem,
qui posset in circulum irrumpere.

|*| /Phasma Menandri/ ] Donati verba sunt:
/Phasma est nomen fabulæ Menandri in qua noverca superducta adolescenti,
virginem quam ex vicino quodam conceperat,
furtim eductam,
cum haberet in latebris apud vicinum proximum,
hoc modo secum habebat assidue nullo conscio.
Parietem qui medius inter domum mariti & vicini fuerat,
ita perfodit,
ut in ipso transitu sacrum locum esse simularet.
Cumque transitum intenderet sertis & fronde felici,
rem divinam sæpe faciens,
evocabat ad se virginem.
Quod cum animadvertisset adolescens,
primum aspectu pulchræ virginis,
velut numinis visu perculsus,
exhorruit:
unde Phasma est nomen fabulæ.
Deinde paulatim re cognita exarsit in amorem puellæ:
ita ut remedium tantæ cupiditatis,
nisi ex nuptiis non reperiretur.
Ita ex commodo matris ac virginis & ex voto amatoris consensuque patris,
nuptiarum celebratione finem accipit fabula./

|Th| Faunus ille non multum abest a *fatuo.
|An| Nihil adhuc audisti.
Hucusque progressa fabula,
commodum supervenit Poli gener:
nam ejus filiam duxerat natu maximam,
juvenis,
ut scis,
ingenio mire festivo.
|Th| Scio,
nec abhorrens ab hujusmodi jocis.
|An| Abhorrens?
Nullum ille vadimonium non desereret,
si talis vel spectanda,
vel agenda esset fabula.
Huic socer rem omnem denarrat;
atque illi delegat partes,
ut animam agat.
Sumit ornatum,
ac lubens;
convolvit se linteo,
quemadmodum apud nos solent funera:
habet prunam vivam in testa,
quæ per linteum reddebat speciem incendii.
Sub noctem itum est ad locum,
ubi hæc agebatur fabula.
Audiuntur miri gemitus.
Faunus expedit exorcismos omnes.
Tandem procul inter vepretum ostendit sese anima,
subinde ostentans ignem,
ac misere suspirans.
Hanc cum Faunus obtestaretur,
ut eloqueretur quisnam esset,
subito prosiliit e vepreto Polus ornatu cacodæmonis,
fictoque fremitu:
Nihil,
inquit,
tibi juris est in hanc animam;
mea est:
ac subinde procurrit usque ad oram circuli,
velut impetum facturus in exorcistam;
moxque velut submotus verbis exorcismi,
& vi aquæ sacræ,
quam illi multam adspersit,
retrocessit.
Tandem abacto pædagogo dæmone,
nascitur dialogismus Fauni cum anima.
Percunctanti,
& obtestanti,
respondit se esse animam hominis Christiani.
Rogata,
quo nomine vocaretur,
respondit,
Faunus;
Faunus,
inquit,
idem mihi nomen est.
Jamque ex communi nomine res cœpit illi magis esse cordi,
ut Faunus Faunum liberaret.
Cum Faunus multa percunctaretur,
ne diutina confabulatio proderet fucum,
subducebat sese anima,
negans sibi fas esse diutius colloqui,
quod tempus urgeret,
quo cogeretur abire,
quo liberet dæmoni:
pollicita tamen est sese postridie redituram,
hora qua fas esset.
Rursus convenitur in ædibus Poli,
qui choragus  erat fabulæ.
Ibi denarrat exorcista,
quid esset gestum,
nonnulla etiam admentiens,
quæ sibi tamen persuadebat esse vera.
Adeo favebat negotio quod agebatur.
Jam hoc compertum erat,
scilicet,
animam esse Christianam,
quæ sub inclementissimo dæmone diris cruciatibus vexaretur.
Huc omnis conatus intenditur.
Verum in exorcismo proximo ridiculum quiddam accidit.
|Th| Obsecro,
quidnam?
|An| Cum Faunus evocasset animam,
Polus,
qui dæmonem agebat,
prorsus sic assiliit,
quasi intra circulum irrupturus:
cumque contra Faunus pugnaret exorcismis,
multamque vim aquæ aspergeret,
tandem exclamat dæmon,
se ne pili quidem facere ista omnia:
/Rem,/
inquit,
/habuisti cum puella;
mei juris es./
Id cum Polus joco diceret,
tamen forte fortuna verum dixisse visus est:
nam exorcista hoc dicto tactus,
illico recepit se in centrum circuli,
& nescio quid immussavit in aurem parocho.
Id Polus sentiens,
recepit sese;
ne quid audiret,
quod audire fas non esset.
|Th| Sane Polus religiosum ac verecundum agebat dæmonem.
|An| Sic est;
reprehendi poterat actio,
quod parum meminisset decori.
Exaudivit tamen parochi vocem,
indicentis satisfactionem.
|Th| Quam?
|An| Ut ter diceret precationem Dominicam;
ex hoc conjiciebat,
illum ter habuisse rem eadem nocte.
|Th| Hoc sane regularis ille præter regulam.
|An| Homines sunt,
& lapsus erat humanus.
|Th| Perge;
quid deinde factum?
|An| Jam Faunus ferocior redit ad oram circuli,
& ultro provocat dæmonem.
At ille jam timidior refugiebat.
Fefellisti me,
inquiens:
si sapuissem,
non monuissem te.
Persuasum est hoc multis,
quæ semel Sacerdoti confessus sis,
prorsus abolita esse e memoria dæmonis,
ne possit opprobrare.
|Th| Jocum plane ridiculum narras.
|An| Sed,
ut aliquando finiam fabulam,
diebus aliquot hunc in modum colloquium habitum est cum anima.
Summa huc evasit.
Roganti exorcistæ,
num qua via posset e cruciatu liberari;
respondit illa,
posse,
si pecunia,
quam reliquisset fraude partam,
restitueretur.
Ibi Faunus,
Quid,
inquit,
si per bonos viros dispensaretur in pios usus?
Respondit,
& hoc profuturum.
Heic exhilaratus exorcista,
summa diligentia percunctatus est,
quanta esset summa.
Illa dixit ingentem;
quod illi erat bonum atque commodum.
Indicavit & locum,
sed procul dissitum,
ubi thesaurus heic defossus esset.
Præscripsit in quos usus vellet impendi.

|*| Respicit ad alterum nomen Fauni,
qui non minus /Fatuus/,
quam Faunus vocabatur.
Vid. /Ger.~Joan.~Vossius/ in Etymologico,
ad voces /Fatuus/ & /Faustus/.

|Th| In quos?
|An| Ut tres susciperent peregrinationem,
quorum unus adiret limina Petri,
alter iret salutatum Jacobum Compostellanum,
tertius oscularetur pectinem Jesu,
qui est Treviris.
Deinde per aliquot monasteria magna vis psalteriorum,
ac missarum perageretur.
Quod superesset,
ipse pro suo arbitratu dispensaret.
Jam totus erat in thesauro Fauni animus;
illum toto pectore devorarat.
|Th| Vulgaris morbus est,
quanquam hoc nomine peculiariter male audiunt Sacerdotes.
|An| Ubi nihil esset omissum,
quod ad pecuniæ negotium pertineret,
exorcista submonitus a Polo,
cœpit animam de curiosis artibus percunctari,
de alcumistica,
deque magia.
Et ad hæc anima quædam respondit pro tempore,
cæterum pollicita,
se plura indicaturam,
simul atque illius opera liberata fuisset a pædagogo dæmone.
Sit hic,
si videtur,
tertius fabulæ actus.
In quarto Faunus cœpit ubique serio prædicare rem prodigiosam,
nihil aliud crepare in colloquiis,
in conviviis,
polliceri monasteriis magnifica quædam:
& omnino nihil jam humile loquebatur.
Adiit locum,
reperit signa,
non ausus tamen est effodere thesaurum,
quod anima injecisset scrupulum,
ingenti periculo facturum,
si prius,
quam essent peractæ missæ,
thesaurus attingeretur.
Jam multis nasutioribus subolebat fucus.
Cum tamen ille nusquam non deprædicaret suam stultitiam,
clam admonitus est ab amicis,
præsertim ab Abbate suo,
ne qui hactenus habitus esset vir prudens,
nunc diversum de se specimen daret omnibus.
Ille tamen nullius oratione potuit commoveri,
quo minus crederet rem esse seriam:
adeoque penitus hæc imaginatio occupavit animum hominis,
ut præter spectra & malos genios nihil somniaret,
nihil loqueretur.
Abierat mentis habitus in ipsam faciem,
quæ sic pallebat,
sic erat extenuata,
sic dejecta,
ut larvam esse diceres,
non hominem.
Quid multis?
minimum aberat a vera dementia,
ni celeri remedio succursum fuisset.
|Th| Nimirum hic erit extremus actus fabulæ.
|An| Eum tibi reddam.
Polus & hujus gener hujusmodi technam commenti sunt.
Effinxerunt epistolam raris literis descriptam;
idque non in chartis vulgaribus,
sed in his,
in quibus aurifices reponunt bracteas auri,
subrubentibus,
ut scis,
luto.
Epistolæ sententia hæc erat:
/Faunus dudum captivus,
nunc liber,
Fauno liberatori suo optimo salutem æternam.
Non est,
mi Faune,
cur te diutius in hoc negotio maceres;
respexit Deus animi tui piam voluntatem;
& illius merito me liberavit a suppliciis:
ego nunc feliciter ago inter Angelos.
Te manet locus apud Divum Augustinum,
qui proximus est Apostolorum choro.
Ubi veneris ad nos,
agam tibi gratias coram.
Interim cura ut vivas suaviter.
Datum e cœlo empyreo,
Idibus Septembribus,
anno millesimo quadringentesimo nonagesimo octavo,
sub sigillo anuli mei./
Hæc epistola clam posita est in altari,
ubi facturus erat rem divinam Faunus.
Ea peracta subornatus est,
qui eum submoneret de re,
quasi casu deprehensa.
Nunc eam circumfert epistolam,
& ostentat ceu rem sacram:
nihilque credit certius,
quam eam e cœlo perlatam ab Angelo.
|Th| Istud non est liberasse hominem insania,
sed mutasse insaniæ genus.
|An| Sic est profecto,
nisi quod nunc insanit suavius.
|Th| Antehac non soleo multum tribuere fabulis,
quæ vulgo feruntur de spectris,
sed posthac multo minus tribuam:
suspicor enim ab hominibus credulis,
& Fauni similibus,
multa pro veris prodita literis,
quæ simili artificio sunt adsimulata.
|An| Ego pleraque hujus generis esse credo.
